IV.
BÖLÜM
ORTA
DOĞU VE İRAN...
“Orta
Doğu Üzerine Notlar” başlıklı yazı dizimizin bu bölümü
yayınlanmak üzere sırasını beklerken, Suriye’de Esad rejimi
çöktü. Esad rejiminin beklenmeyen hızlı çöküşü bölgede güç
dengelerini yeniden şekillendirmeye başladı. Rusya ve İran
savaşın kaybeden tarafı oldu. ABD ve İsrail’in bölgede
hegemonyası pekişir, TC’nin etki gücü gelişirken İran
Lübnan’dan sonra Suriye’de de esaslı darbeler yedi. Açık ki
bu gelişme Filistin ulusal davası adına da ağır bir kayıptır.
Radikal İslamist çetelerin Suriye’de iktidarı sudan ucuza ele
geçirmesi gerek küresel ölçekte gerekse de GOP coğrafyasında
radikal İslami çetelere politik ve moral güç taşıyacak. Kesin
olan şudur, İran etrafındaki çember daralacak, baskı ve
saldırganlık cenderesi yoğunlaşacak. Esad iktidarının çöküşü
İran’ın bölgesel bir güç, oyun kurucu bir devlet olarak rolünü
ağır bir şekilde geriletecek. İran’ın Irak üzerindeki etki
gücü de gerileyecek. Kısacası Trump’un da gelişi ile birleşen
bu yeni durumda İran’ı ve bölge halklarını daha belalı bir
gelecek bekliyor...
I
“Şer
ekseni”nin lideri ABD’de seçimleri neofaşist Trump (kliği)
kazandı. Fehim Taştekin, “Trump’ın önceliği İran’ın
kollarını kesmek, operasyonel kapasitesini felç etmek. Azami baskı
stratejisine daha sert dönmek istiyor.” “İroni
mi, trajedi mi? ABD’de ikinci kez başkan seçilen Donald Trump,
‘Savaşları sonlandıracağım’ derken Orta Doğu’yu yangın
yerine çevirebilecek isimlerle yola çıkıyor. Benyamin
Netanyahu’nun dinci faşist kabinesindeki Bezalel Smotrich ve
İtamar Ben-Gvir, güya Beyaz Saray açısından baş ağrısı
olarak görülürken şimdi bunların ‘Hıristiyan Siyonist’
versiyonları ABD’de dümene geçiyor. Trump en azılılarla barışı
inşa edecek! Vay be!”, “Seçilen isimler İsrail’den yana
ağırlığını artıran, İran etrafında çemberi daraltan ve
Çin’i çevreleyen bir sert döneme girildiğini gösteriyor.”
diye yazdı.
Evet,
İsrail tarafından büyük bir coşkuyla alkışlanan “Bugün
Siyonizm ve
Amerikanizm Batı medeniyeti ve
özgürlüğün ön cephesidir”
diyen bir Trump ve kliğiyle karşı karşıyayız. Her ne kadar
Trump, seçim kampanyası sırasında, “İran’la
anlaşmaktan yana olduğunu birçok kez dile getir”se de, “İran’a
zarar verme niyetinde değilim. Şartım çok basit. Nükleer silah
edinmesinler. İran’ın başarılı bir ülke olmasını
istiyorum.” dese de ABD stratejisi değişmeyecektir. ABD ve
Trump’a göre İran “başarısız devlet” örneğidir,
“başarısız devletler”in ise yaşama hakkı yoktur. “Başarısız
devlettir”, çünkü “ABD nüfuz alanı”na, “İsrail’in
güvenliği”ne karşı çıkmaktadır vb.
II
İran
1. Trump döneminin “yüksek gerilimli” çizgisini unutmuş
değil. Kudüs Gücü komutanı Kasım Süleymani Trump yönetimi
döneminde katledilmişti. İran Devrim Ordusu Trump yönetimi
tarafından “terörist” ilan edilmişti. İran yeni Trump
döneminde de ABD ile ilişkilerinin daha fazla gerilmesinden yana
değildir ama bu, İran’dan çok ABD ve İsrail’e bağlıdır ve
Hizbullah gibi güçlü bir müttefiğinin ağır yaralar aldığı
bir dönemde İran etrafındaki kuşatmanın daha da ağırlaşacağı
açıktır. Belli ki, yeni süreçte de İran’ın ekonomik alandaki
sıkıntıları büyümeye devam edecek. Rejim büyümekte olan
toplumsal ve siyasal öfkenin daha güçlü hedefi olacak. Karşılıklı
yapılabilecek taktiksel manevralar ne olursa olsun açık ki İran’ı
daha zor günler bekliyor. Kuşkusuz ki sadece İran’ı değil...
Eski
ABD Ulusal Güvenlik Danışmanı John Bolton’un “Trump'ın
dönüşü Ortadoğu'yu nasıl etkileyecek?” başlıklı
makalesi (Salı 12 Kasım 2024) Independent
Türkçe’de
yayınlandı. Bolton,
“20 Ocak'ta bölgedeki temel kriz, İran’ın
İsrail'e karşı süregelen ‘ateş çemberi’ stratejisi olacak.”
saptamasında
bulunuyor. “İran
krizi”nin
hangi yöntemlerle “çözüleceği”ni Trump’un 20 Ocak’ta
göreve başlamasıyla göreceğiz.
Amerikan
emperyalizminin, İsrail Siyonizminin ve bağlaşıklarının
hedefinde olan İran sıkı
bir abluka ve yaptırım altında yaşamaktadır. “Bölgenin
istikrar ve güvenliği” adı altında İran kalesi yıkılmak, ele
geçirilmek isteniyor.
İran’ın ABD-AB-İsrail’e boyun eğmemesi, ABD’ci
“küreselleşme”nin bir parçası olmayı ret
etmesi, ABD ve İsrail
karşısında “Direniş ekseni”yle
dikilmesi, Çin ve Rusya’ya
yakın durması, Suriye rejimini yıkmaya çalışan kuvvetlere karşı
savaşması, Filistin davasını sahiplenmesi İran’ın neden
etkisizleştirilmesi, çökertilmesi gereken bir güç olduğuna ışık
tutmaktadır.
İran,
Irak’ı dışta tutacak olursak ya
düşman
devletler ya
da hiç de dost olmayan devletler tarafından
da kuşatılmış
durumda.
İran,
bir yandan ABD ve İsrail’in bölgesel savaş kışkırtıcılığına
karşı “barış ve istikrardan”, normalleşmeden yana
açıklamalar yaparken öte yandan da güç dengeleri üzerinde
manevralar yapmakta, “stratejik
sabır” politikasında ısrar etmekte, savunmasını
güçlendirmekte, elini güçlendirecek kararlılık gösterisine de
(örneğin aşılmazlık
mitiyle lanse edilen demir
kubbeleri etkisizleştirip geçen blastik füzelerle İsrail’i
vurması) başvurmaktadır. İran
bölgesel bir savaştan yana değildir. Çünkü İran böyle bir
kapışmaya ve savaşa hazır değildir.
Yoksa İran askeri
kapasitesiyle, elindeki
füzelerle İsrail’e ağır kayıplar verdirecek
imkanlara
sahiptir. Gerek İran’ın
gerek Hizbullah’ın gerekse de Hamas’ın askeri vuruşları ile
İsrail’in “aşılması mümkün olmayan Demir Kubbe”lerinin
nasıl da aşıldığı ortaya çıktı. Bilakis Hizbullah,
Netanyahu’nun binbir askeri önlemle korunan evini iki kez etkili
bir şekilde vurdu. Füzelerle
Tel Aviv’in vurulmasından dolayı Netanyahu’nun ve kabinesinin
sığınaklara kaçmak ve kabine toplantılarını yeraltı
sığınaklarında yapmak zorunda kaldığını bilakis medya
üzerinden izledik. Bu
vuruşlarla Demir Kubbelerin aşılmazlık efsanesi ağır bir yara
aldı. ABD hızla İsrail’e yeni ve daha gelişkin füzesavar
sistemleri vermek zorunda kaldı. Ki,
ABD’nin bu askeri desteği
vermesi İsrail’in Demir
kubbe sisteminin yetersizliğinin de bir
diğer kanıtı oldu. Her
halükarda Demir kubbelerin
İsrail için işlevli önemli bir savunma sistemi olmaya devam
ettiğini görmezden de
gelmemek gerekir.
Şeriatçı
gerici İran
devleti dünyanın
barışa, demokrasiye değil, faşizme, militarizme, acımasız
rekabet savaşlarına doğru gittiğini iyi bilmektedir. Bu,
Orta Doğu için de bir
olgudur.
İran nükleer tesislerini,
stratejik askeri üslerini, petrol
tesislerini, altyapısını
kapsamlı vurmadığı müddetçe İsrail’le savaştan yana
değildir. Keza, İran’ın çökertilmesinden yana olmakla
birlikte en azından yakın
dönemde İran’ın geniş
kapsamlı yıkımına yol açacak bir savaşı gerici işbirlikçi
Arap devletleri de
istememektedir. Böyle bir
savaşın bölgede ve kendi iç yaşamlarında ağır
istikrarsızlıklara yol açacağını bilmektedirler. Gerici
Arap rejimleri İran rejiminin bu aşamada kapsamlı bir savaşla
değil, Batı, ABD, İsrail
yanlısı veya bu
bağlaşmayla uzlaşan bir
rejim değişikliği sağlanarak
etkisizleştirilmesinden, dize getirilmesinden yanadırlar.
Sonuç
itibari ile İran mecbur
kalmadığı müddetçe bölgesel
bir savaş istemediği gibi İsrail’e
belli sınırlar içerisinde askeri yanıt vermenin ötesine
geçmeyecektir.
III
Çok
net vurgulanması gerekir: ABD-İsrail (ve
TC) Orta Doğu’da
saldırgan devletleri
temsil etmektedir.
Filistin ulusal direnişi, Hizbullah liderliğindeki Lübnan ulusal
direnişi, Ensarullah
Hareketi önderliğindeki
Yemen
ulusal direnişi, Suriye
ulusal direnişi, Direniş
Cephesi’nin
lideri İran, söz konusu saldırgan devletlerin haksız, sömürgeci,
soykırımcı saldırganlığının doğrudan hedefidir. Avrupa
Birliği de
saldırgan devletler olan
ABD ve İsrail’in suç ortağıdır.
Batı işbirlikçisi gerici
Arap devletleri de
şer ekseninin dostlarıdır ve direniş cephesinin tasfiye edilmesi
için saldırgan cepheyi dolaylı, yarı-dolaylı kimi
zaman da açık
desteklemektedir. Direniş cephesinin mücadelesi ABD-AB-İsrail-baskı
ve saldırılarına karşı yönelmiştir. Keza
direniş cephesinin duruşu
işbirlikçi Arap devletlerinin
yüzündeki maskeyi de
düşürerek
haydutlar cephesini teşhir
ederek zayıflatmaktadır.
Bu, halkların lehinedir,
yeter ki
değerlendirilebilsin. Halkların
olacağı yer, destekleyeceği cephe şer ekseni cephesi
değil, direniş
cephesi olmalıdır. Halklar
emperyalizmin, Siyonizmin, bölgenin
saldırgan devletlerinden biri olan TC devletinin, Erdoğancı
dinci faşist diktatörlüğün bölgeye müdahalesine karşı
çıkmalıdır. İran gerici
egemen sınıfıyla hesaplaşmak ise İran halklarının görevidir.
ABD
ve İsrail, İran’ı itibarsızlaştırmak için her yol ve yönteme
başvurmaktadır. İsrail
İran’ı füzelerle, insansız
hava araçlarıyla ve İran
içerisinde terörist
suikastlarla, sabotajlarla, siber saldırılarla vurarak,
İran devletine derin
sızmalar yaparak İran’ı
güçsüz devlet gösterme
operasyonuna da önem vermektedir.
İsrail’in İran
tarafından aktif bir şekilde desteklediği HAMAS’a,
Hizbullah’a indirdiği ağır darbeler de İran’ı güçsüz
gösterme rolünü oynamaktadır.
İsrail’in askeri saldırılarına hızla ve etkili yanıt
veremeyen, İsrail karşısında savunmada kalan İran’ın ciddi
bir güçsüzlük sergilediği açıktır. ABD-İsrail stratejisi bu
bakımdan önemli bir başarı da gösterdi. Böyle olmakla birlikte
İsrail’in tek başına İsrail olmadığını, arkasından bütün
Batılı emperyalist devletlerin başta askeri olmak üzere her
cephede kutsal koruma zırhının ve yardımlarının durduğunu
biliyoruz. Dolayısıyla İsrail başarılarını öncelikle ABD ve
ittifakına borçludur. Yani
bu bağlamda İsrail’le karşı karşıya kalan ve mücadele eden
İran aslında tüm Batılı emperyalist ve işbirlikçi devletlerle
karşı karşıyadır ve hepsiyle mücadele etmektedir. Objektif
durum budur. Emperyalistlerin
ve Siyonist İsrail
devletinin İran’ın iç
işlerine karışmasına, askeri
saldırılarına karşı
çıkmak gerekir.
IV
Bir
ön uyarıyla devam edeceğiz.
Orta
Doğu dinsel ve mezhepsel parçalanması ve çelişkileriyle de ünlü
bir yerdir. İster bölgede isterse küresel alanda olsun,
din
ve mezhep savaşları
biçiminde
ortaya çıkan
kışkırtmaların
ve sloganların, mücadelelerin
temelinde sınıfsal gerçekler, devletsel
çıkarlar, politik
stratejiler, taktiksel manevralar, hegemonya
ve rekabet mücadeleleri
durmaktadır. Orta Doğu’da Sünni ve Şii rekabetinin, İsrail’in,
“Siyonist Hristiyanlar”ın, sayısız mezhebin, IŞİD türü
paralı çetelerin dinsel kisvelere
sığınan mücadeleleri nesnel gerçeklerin üstüne çekilen şaldan
ibarettir ama
hala işlevli bir
silah olarak rolünü oynamaya devam etmektedir.
HAMAS’ın,
Hizbullah’ın, Haşti
Şabi’nin, Yemen
Husilerinin, Suriye’nin
tasfiyesi operasyonu İran’ı
tecrit etme, zayıf düşürüp
yıkma stratejisinin çok önemli bir bileşendir. İran
liderliğinde
direniş eksenini oluşturan ittifakın
dağıtılması
ve ezilmesi,
İran’ın işinin bitirilmesi
için zorunludur.
“Şii
ekseni”ne karşı “Sünni
ekseni” sözünü ettiğimiz stratejinin önemli bir görünümüdür
ancak bu eksende
kutuplaştırarak İran’ı etkisizleştirme operasyonu istenen ve
özlenen başarıyı getirmedi emperyalist Batı dünyasına.
Kuşkusuz ki ABD ve
müttefiklerinin İran’a dönük
saldırı
ve baskıları
yeni değildir. Hatırlanacağı gibi 1979 yılında ABD’nin
bölgedeki jandarması olan faşist
monarşist İran devleti bir büyük halk
devrimle yıkıldı. İran
devriminin zaferi, ABD’nin
ve Batılı emperyalist
dünyanın Orta Doğu’daki ana kalelerinden birisini
yitirmesine yol açtı. O günden bu güne İran sürekli baskı,
saldırı, kuşatma altında yaşadı.
Saddam Hüseyin liderliğindeki gerici Irak devletinin ABD,
Batı ve Körfez
ülkeleri desteğinde İran
devrimini boğmak, özelde de İran’ın 31. eyaleti durumunda olan
ve
önemli petrol yataklarının bulunduğu Huzistan’ı ilhak etmek
için İran’a
savaş açtığını, böylece 8
yıl süren savaşta milyonların
kanının akmasına yol açtığını unutmuş değiliz...
Her
şeyden önce İran jeopolitik önemi yüksek bir ülkedir. Üç
kıtanın birleştiği bir coğrafyada İran,
Orta Asya, Kafkasya,
Hazar havzası, Basra (Pers) Körfezi, Hürmüz Boğazı,
Umman Denizi, Hint Okyanusu üzerinde denetim bakımından stratejik
bir yerde durmaktadır. Hürmüz boğazı dünya petrol ticaretinin
can alıcı alanlarından birisidir. İran, Asya ile Orta Doğu’yu,
Asya ile Batıyı birbirine bağlayan stratejik kavşakta
bulunmaktadır. İran’ı yanına almayı başaracak bir ABD, Orta
Asya’yı denetlemede, Rusya etrafındaki kuşatmayı ve baskıyı
yoğunlaştırmada da stratejik bir mevzi daha kazanmış olacaktır.
İran
jeopolitik konumu ve bölgesel ağırlığı ile ABD’nin ve Batılı
emperyalist dünyanın ve yerel müttefiklerinin planlarını bozma
imkanlarına sahip bir ülkedir. Nitekim bu rolü de oynayageldi.
Açık ki, üçüncü bir dünya savaşı tehdidinin büyüdüğü
koşullarda Batılı emperyalistler, kendi planlarını ve ABD
hegemonyasını tehdit eden İran’a asla hoş görü
göstermeyecektir. BOP/GOP stratejisinin sac ayaklarından birisi de
İran’ı zayıflatmak, yıkmak, ele geçirmekti(r).
ABD,
İsrail, Türkiye gibi haydut devletler bölgede istikrar ve
güvenliği yok etmede, iç savaşlar ve askeri müdahalelerle
bölgeyi karıştırmada, halkları darbelemede özel bir role
sahiptir. “Haydut devlet” tanımının uluslararası ilişkilerde
“uluslararası kurallara uymama”, “sürekli olarak dışa karşı
tehditler oluşturma”,
“terörizm
gibi yasa dışı faaliyetlere destek
verme” olarak tanımlanmaktadır. Bu tanımlamadan yola
çıktığımızda ABD’nin, İsrail’in, Türkiye’nin haydut
devletler içerisinde yer aldığını görmekteyiz. Bu devletlerin
tarihi aynı zamanda, (kuşkusuz ki başlıca olarak ABD, ABD ile
kıyaslanamazlarsa da söz konusu iki devletin
de) soykırım ve işgallerle, dışa karşı askeri saldırılarla,
terörist çeteleri kullanmakla, dörtbir
yanı sürekli tehdit etmekle
vb. şekillenmiştir.
Geçerken
vurgulamak isteriz İran’ın ya da başka
devletlerin “Haydut
devlet” olarak lanse edilmesi, hedefleştirilmesi dolaysızca
Amerikan emperyalizminin (ve
müttefiklerinin)
öz çıkarlarıyla
ilgilidir. ABD-NATO yıkmak, işgal etmek, yeraltı ve yer üstü
kaynaklarına el koymak istediği
her
devleti kolayca “Haydut
devlet” kategorisinde tasnif etmektedir.
V
İran,
ABD-İsrail ve ittifak güçlerinin bölgede planlarını bozmada
önemli bir koza daha sahiptir. Bu koz, Orta Doğu bölgesindeki Şii
nüfustur. Şii nüfus içerisinde Fars ve Arap milliyetçiliği
temelinde bir ayrışmanın varlığı bir olgudur. Böyle de olsa,
İran, bölgesel çapta Şii nüfus üzerinde önemli bir etkiye
sahiptir. ABD, İsrail, Batılı emperyalist devletler, TC,
işbirlikçi Arap devletleri ulusal çelişkileri kullanarak Şiileri
parçalamayı, Şiiler üzerindeki İran etkisini kırmayı öteden
beri bir politika olarak uygulamaktadırlar. Ancak buna rağmen
İran’ın bölgesel çapta Şii nüfus üzerinde güçlü etkisini
kıramadılar. Bilakis İran’ın hedefleştirilmesi, ABD ve İsrail
saldırganlığı, Irak ve Afganistan işgalleri, Suriye’de rejim
değiştirme operasyonu, Yemen’e müdahaleler bu etkiyi canlı
tutmaktadır. ABD’nin Irak işgali süreci nüfusunun çoğunluğunun
Şii olduğu Irak’da İran’ın etkisinin büyümesine yol
açtığını biliyoruz.
Amerikan
emperyalizminin, gerici Arap rejimlerinin, Türkiye’nin ve onlar
adına “Vekalet savaş”ları yürüten İslamist taşeron
terörist çetelerin Suriye’ye müdahalesi ve işgalleri de İran
etkisinin büyümesine yol açtı. Suriye’de Esad rejiminin
yıkılmasını engelleyen Rusya ve İran oldu. Suriye’de “İnşallah
24 saat içerisinde Şam’da Emevi Camisi’nde namaz kılacağız”
diyen Teröristan Cumhuriyetinin lideri Erdoğan’ın hevesi
kursağında kaldığı gibi, (henüz geleceği hakkında net bir şey
söyleyecek durumda olmasak da) Rojava’da da yerel bir (özerk)
Kürt devleti doğdu. Irak ve Suriye’ye emperyalist müdahaleler
hem İran etkisini büyüttü hem de iki bölgesel özerk Kürt
devletinin doğuşuna yol açtı. (Böyle
de olsa Esad iktidarının Aralık
ayının ilk haftası içerisinde hızla çöküşü İran’ı
ciddi bir şekilde geriletti.)
ABD’nin
liderliğindeki bölgesel Arap gericiliğinin,
Suudi Arabistan
ve
Birleşik
Arap Emirlikleri
öncülüğünde
“Kararlılık Fırtınası”
adı
altında Yemen’i
işgal etmesi
(2015),
Yemen’de kaos ve iç savaşı derinleştirdi ve böylece Şii olan
Husilerin önderliğinde İran etkisinin büyümesine, Yemen’in
Husiler tarafından büyük ya da ezici bir oranda ele geçirilmesine
yol açtı. İliklerine dek çürümüş Suudi Arabistan’ın
liderliğinde ABD inisiyatifinde, İsrail’in desteğinde Husileri
tasfiye etmek, İran etkisini kırmak, devrilmiş olan sözde “meşru
hükümeti” yeniden iş başına getirmek için başlattığı
işgal girişimi ise, yenilgi ve başarısızlıkla, İran lehine
olan tabloyu büyütmekle sonuçlandı. Öyle ki Husiler Suudi
Arabistan’ı füzelerle vurmaya başladı.
20
yıl Afganistan’ı işgal altında tutan ABD-NATO’nun Afgan
ulusal direnişi karşısında ağır yenilgisi, Taliban’ın
iktidarı yeniden ele geçirmesi Batı ittifakını zayıflatırken,
İran lehine de bir rol oynadı. Hatırlatmak gereksiz olmayacaktır;
Taliban iktidarının birinci döneminde (1995-2001) İran Afganistan
ilişkileri gergindi ve bu gerginlik bir tür savaş eşiğine doğru
tırmanıyordu. Fakat ABD’nin Afganistan’ı işgali ile birlikte
(aralarındaki ciddi çelişkilere rağmen), ABD ve NATO karşıtlığı
ekseninde Taliban ve İran yakınlaşması başladı ve gelişti. (Ki
Afganistan’ın nüfusunun %15-20’si Şiidir.)
Yani
emperyalistlerin hesabı binbir türlü ama bir de yaşamın dili ve
halkların gerçeği vardır işte...
ABD-İsrail-işbirlikçi
Arap rejimlerin bağlaşmasına dayanan saldırgan bloğun ulusal
alanda Fars ve Arap milliyetçiliği, dinsel bakımdan ise Sünni Şia
çelişkileri temelinde saflaştırma, İran’ı kuşatma,
zayıflatma, boyun eğdirme politikası başarısız olmuştur.
Dahası İran, ABD ve İsrail karşıtı politikası ve Filistin
ulusal davasını sahiplenmesi nedenleriyle Sünni Arap halklarının
yaygın sempati ve desteğini kazandı.
Dünya
çapında 200 milyon olduğu söylenen bir Şii nüfus var. Dahası
bu konuda verilen rakamlar daha yüksektir. Dünya çapında 1.8
milyar olduğu söylenen toplam Müslüman nüfusun %10-15’şinin
Şii olduğu belirtilmektedir. Bu nüfusun ana gövdesi ise İran,
Azerbaycan, Irak, Lübnan, Bahreyn’de yoğunlaşmış durumda. Bu
ülkeler ya Şii ülkeler ya da nüfusunun yarısından fazlası,
büyük çoğunluğu Şii olan ülkelerdir.
Suudi Arabistan’ın en büyük petrol rezervlerinin olduğu alanda
Şii
nüfusun
ağırlığı
oluşturduğunu
vurgulamak isteriz. Suudi
Arabistan nüfusunun % 20-25’i Şii’dir.
Konu
hakkında farklı tespitler yapılmasına karşın, Lübnan nüfusunun
yarısına yakınının (hatta
çoğunluğun)
Şii olduğu saptanmaktadır.
BAE, Umman ve Kuveyt’te de
önemli bir
Şii nüfus bulunmaktadır.
Şii
nüfusun Kuveyt’te
% 30, Katar’da % 15 civarında, BAE’de
% 10-15
olduğu
söylenmektedir. Bahreyn
nüfusunun % 65-75’i
Şiidir.
Azerbaycan
nüfusunun
% 60-65 Şiidir. Pakistan’ın
% 15-20’si
Şiidir.
Hindistan’da
nüfusun % 10-15 Şiidir. Bu
oran Yemen’de % 35-40’dır. Afganistan’da
% 15-20’dir. CİA
tarafından 2018'de
açıklanan
rakamlara göre Suriye nüfusu
yaklaşık 19 milyondur.
Suriye’de kendisini Şii olarak tanımlayan nüfus % 15-20’dir.
Kuşkusuz
ki Sünni diktatörlükler Şii nüfusunun gerçek oranlarını
gizlemektedir.
Farklı
kanallardan yapılan değişik çalışmalarda
ise farklı oranlar saptanmaktadır. Bilindiği
gibi Türkiye’de
de Türk
egemen sınıfları ve devleti gerek Kürt gerekse de Alevi
nüfusun ne kadar olduğunun
açığa çıkmasını
bilinçli olarak engellemektedir. Aynı
hikaye yani.
2010
yılında “Arap Baharı” olarak nitelenen Arap halk ayaklanmaları
döneminde Bahreyn’de de (2011) büyük kitlesel eylemler patlak
vererek gelişti. “Sünni
azınlığa dayalı Halife hanedanlığı tarafından yönetilen
Bahreyn, Suudi Arabistan liderliğindeki Körfez İşbirliği
Konseyi'nin NATO'su sayılan 'Yarımada Kalkanı'nın askeri
müdahalesiyle kurtuldu.” Temel
korku ABD-Suudi
etkisi ve yönetimi altında yaşayan Bahreyn’in
Şii çoğunluğun eline geçmesi, İran’ın birincil derece etken
olduğu ya
da Bahreyn’in
İran’a
bağlı
bir
ülke haline gelmesiydi.
Bahreyn’deki
halk ayaklanması bu nedenle ABD-İsrail-Suudi-Körfez
ittifakı tarafından kan ve barutla ezildi. Bu ezme ve imha siyaseti
başarı kazanmakla birlikte Şii halkı üzerinde
İran etkisinin
büyümesine
hizmet etti.
Açık
ki bölgede İran’ın ciddi etkisi altında olan Şii nüfusu ve
dağılımı, ABD-İsrail ve işbirlikçi Arap gerici rejimleri
tarafından bir tehdit olarak görülmekte ve bu etkiyi kırma
stratejisi izlemektedirler. Eklemek
gerekecek: İran’ın kendi çıkarları temelinde de olsa, Filistin
ulusal davasına verdiği enerjik destek GOP bölgesinde de halklar
nezdinde itibarını yükseltmekte ve bu olgu, objektif olarak,
İran’a dönük ABD-İsrail başta gelmek üzere ittifak güçlerinin
baskı ve saldırısına ve
olası daha kapsamlı ve sert saldırılarına karşı
İran lehine bir destek oluşturmaktadır. Filistin
davasının Arap rejimleri tarafından her cephede satıldığı,
İsrail’le
ilişkilerin geliştirildiği, İsrail
soykırımına karşı herhangi ciddi bir davranış gösterilmediği
gerçeği Arap halklarının öfke ve nefretini büyütürken, İran
lehine kamuoyunu da
büyütmektedir.
Hatırlanacağı
üzere İran “Arap baharı” sürecini desteklemişti...
GOP
coğrafyasında genel olarak Şiiler/Şiilik
ezilen bir
kimliktir.
Öteden
beri Şiiler gerici dinci Sünni
Arap
iktidarlarının ağır bir baskı ve saldırısı altında yaşadı.
Bu olgu, Şii kitlelerin hakim iktidarlara karşı devrimci öfkesine
ve önemli mücadelelere
yol açtı.
İran gerici
egemen
sınıfı kendi sınıfsal çıkarları gereği söz konusu Şii
direnişini
desteklemektedir.
Bu
olgu, nesnel
olarak ezilen Şii kitlelerin
politik hareketinin devrimcileşmesine,
demokratik, ilerici rol oynamasına
yol açmaktadır.
Bu
olgu, İran’ın
bölgesel
çapta oyun kurucu ve yayılmacı bir devlet olması itibariyle,
hegemonya ve rekabet içerisinde bulunduğu gerici Arap rejimlerinin
hedefi
olmasının temel nedenlerinden birisini oluşturmaktadır. Bu
mücadelede ABD ve İsrail destekli yozlaşmış Suudi iktidarı
İran’a
karşı mücadelelerin
başını çekmektedir. ABD’nin
himayesinde Suudi
Arabistan liderliğinde Bahreyn’e
ve Yemen’e yapılan
askeri
işgal
ve saldırılar
bu
gerçeğin altını çizmektedir.
1981
yılında
kurulan Körfez İşbirliği Konseyi (KİK)
İran’a
karşı kurulan bir oluşumdu. Basra
Körfezi ile kıyısı olan ve
monarşilerle yönetilen altı
Sünni
ülkeyi/devleti
kapsayan konsey
bölgedeki her türlü devrimci, demokratik, ilerici hareketi önleme,
İran’ı etkisizleştirme işlevini aktif bir şekilde oynamaya
devam etmektedir. Suudi
Arabistan, Bahreyn, BAE, Kuveyt, Katar ve Umman KİK’i oluşturan
ülkeler grubudur.
Bu
ülkeler ABD hegemonyası
ve etki
alanı içerisinde yer almaktadır. İran
devriminin ardından Saddam Hüseyin liderliğinde Irak’ın İran’a
askeri müdahalesiyle başlayan Irak-İran
savaşında
KİK askeri ve politik olarak Saddam iktidarını enerjik tarzda
desteklemişti.
KİK
üyesi olmakla, ABD
etki alanında yer almakla
birlikte Umman öteden beri İran’la ilişkilerini diğer üyelere
göre daha iyi tutmakta, İran karşıtı saldırganlığa karşı
özel bir denge politikası izlemektedir. Örneğin
Umman,
Irak-İran
savaşı döneminde tarafsızlık
politikası izlerken
Suudi
Arabistan öncülüğünde (ortak
sınırlara ve akrabalık bağlarına sahip olduğu) Yemen’e
yapılan askeri harekete de katılmamıştır. İran
ve Umman devletleri
Hürmüz
Boğazı, Umman
Denizi
gibi ekonomik, ticari ve jeopolitik önemi yaşamsal olan stratejik
alanı
kontrol etmektedir.
İki devlet iyi ilişkiler
kurarak
“kazan kazan” politikasına önem vermektedir. Umman
Körfez
ülkelerinin aksine doğal
gaz ve petrol zenginliği sınırlı bir ülkedir.
Umman
ekonomik zayıflığını yaşamsal jeopolitik konumunu kullanarak
avantaja
çevirme politikası izlemektedir.
İran ve Körfez ülkeleri arasında, Körfez ve Yemen arasında
arabuluculuk misyonuyla
elini güçlendirmektedir. Umman
Suudi Arabistan’ın ve Vahabiliğin yayılmacı baskısı
altındadır ve bu olgu, özelde Suudi devletini dengeleyecek
pragmatik
bir
politika izlemesini de şekillendirmektedir. İran
faktörü böyle bir denge unsurudur Umman için. Umman’ın
ABD
ve Batı dünyasıyla ve İran’la ilişkileri
aynı zamanda bu dengeleme ve denge siyasetiyle bağlıdır.
İran’ın
nükleer silah edinmesini önlemek için ABD’nin birinci Trump
döneminde İran ve ABD arasındaki görüşmelerin başlamasında
aktif ve önde gelen arabulucu ülke Umman Sultanlığı’ydı.
Aslında
Umman
Körfez ülkeleri tarafından (resmi
olarak değilse de fiilen)
pek de “İslam”, “Müslüman” ülke
kabul
edilmemektedir... Bu
ülkenin
nüfusunun % 10-15’i Şiidir. Umman
nüfusunun % 70’şi “İslam”ın İbadilik inancına sahiptir.
İbadilik
Arap İslam aristokrasisi ve Sünni İslam tarafından Müslümanlık
olarak kabul edilmemiş, Haricilik
sayılmış, hep
lanetlenmiş
ve
ağır baskı ve saldırılara uğramıştır.
Ama Pers ve Bizans, Osmanlı
saray ve
devlet entrikalarının
deneyimleriyle de donanmış tarihsel egemen Arap İslamında oyun
çok, nitekim
iş keskin bir şekilde gelip çıkarlara dayanınca,
“9 Kasım 2004 tarihinde tüm İslâm ülkelerinin dinî
önderlerinin onayı ile yayınlanan Amman
Bildirgesi ile İbâzîyye, resmen
yasal bir fıkhî
mezhep olarak
tanınmıştır.” (Wikipedia)
Suudi
Şiileri özellikle Suud hanedanlığının Doğu bölgesinde
yaşamaktadır ve bu bölge petrol ve doğal gaz zenginliğiyle
bilinen bir bölgedir. Suudi
Arabistan’da yerleşik Şii nüfusun büyük
kısmı
Al
Ahsa ilinde yaşamaktadır. Al
Ahsa, Suudi Arabistan’ın petrol yataklarının ve
petrol
endüstrisinin
en
büyük bölümünün
bulunduğu alandır.
Dahası
bu il-bölge, bu ile bağlı Gavar petrol sahası, “hem
rezerv hem de günlük üretim açısından dünyanın en büyük
petrol sahası olarak öne çıkıyor.”
Bu
bölge, doğal gaz yataklarıyla da bilinen bir bölgedir. Şiiler
Arabistan’da
her
türden haktan yoksun ve ağır bir Sünni Vahabi baskısı altında
yaşamaktadır. Şiiler
diğer Sünni İslam ülkelerinde olduğu gibi Müslüman kabul
edilmezler; onları
Müslümanlaştırmak adına ağır saldırılar altında yaşar
ve “canları, malları, namusları helaldir” politikasıyla zulme
uğrarlar. Bu
durum Şiilerin sürekli
direnişlerine ve pek
çok kez baş kaldırmasına yol açmıştır. Bu nüfus üzerinde
güçlü bir İran etkisi söz konusudur.
Bu
durum
Suudi Arabistan’ın “yumuşak karnı” olarak
tanımlanmaktadır.
İran
da hemen yanı başında rekabet halinde olduğu Suudi monarşisinin
bu zayıf yanının bilincindedir...
GOP’ta
Şii
haklarının
savunucusu devlet olarak pozisyon
tutması
aynı zamanda İran egemen sınıflarına ülke içerisinde dinsel
meşruiyet sağlama amacına
da
hizmet etmektedir.
ABD-AB-İsrail-gerici Körfez ülkeleri ve TC’nin Suriye’de
değişik eğilimlerden paralı cihatçı terörist ordular
eliyle Suriye devletini yıkma saldırısına karşı, Kürtlerin
yanı sıra İran’ın
yönettiği “Şii enternasyonalizmi”ni ifade eden güçler
savaşmaktadır...
Fakat
bölgedeki Şiiler üzerinde yaygın İran etkisine karşın, Şiiler
yekpare bir blok oluşturmamaktadır. Yani İran’ın parmak
işaretine göre davranan bir Şia gerçeği bulunmamaktadır. Şiiler
de ulusal sınıfsal
ve
mezhepsel bölünmelerle parçalanmıştır. Kimi
İran’a daha yakın dururken kimi de araya mesafe koyarak İran’la
ilişkilenmektedir. Sünni
gerici Arap hanedanlıklarına çıkarları gereği entegre olmuş
kimi Şii liderler ve eğilimler ise İran karşıtı bir duruşu
temsil etmektedir. Ezilen
bir kimlik oluşturmaları Şiilerin devrimci direnişine yol açmakta
ve bölgede Şiiliğin merkezini oluşturan ve bölgesel bir devlet
olarak ağırlığı bulunan İran’a yakın durmasına yol
açmaktadır. Doğal
olarak İran böylece Şii kartını oynayabilmektedir. Ancak
değişik ülkelerde birebir İran devletinin uzantısı kabul
edilebilecek politik eğilimler sınırlıdır. Şiiler
içerisinde Batıya yakın durmaktan yana olan politik hareketler
de bulunmaktadır...
Geçerken
ekleyelim; Şiiliğin
en büyük iki kutsal
merkezi
ve
yorumu İran
ve Irak’ta
bulunmaktadır.
Şiilerin önemli bir kesimi İranlı
Şii ulemanın
Kum
merkezli
yaklaşımını
benimserken diğer önemli bir kesimi ise
Iraklı
Şii ulemanın Necef merkezli dini
yaklaşımını
benimsemektedir.
Bu
iki merkez öteden beri rekabet
halinde
bulunmaktadır. Böyle de olsa bu iki merkez/ekol
Şiiler üzerindeki ağır baskı ve saldırılara karşı, genel
olarak birlikte davranabilmektedir.
VI
İran
devletini yıkma stratejisinin Çin’in, Rusya’nın Orta Doğu’da
mevzilerini zayıflatma, gelişimini önleme emperyalist-siyonist
politikalarıyla da doğrudan ilişkilidir. İran egemen sınıfının
ve devletinin en büyük ve yakıcı dezavantajı meşruiyetinin,
toplumsal-kitlesel temelinin oldukça zayıflamış olmasıdır...
Amerikan emperyalizmi, İsrail Siyonizmi aynı zamanda bu zaafa
oynamaktadır. Soykırımcı faşist Netanyahu’nun “İran yakında
özgür olacak” tehdidi ve yüzsüzce İran halklarını İsrail ve
İsrail’i destekleyen emperyalist ve gerici ittifakın çıkarları
için İran devletini yıkmaya çağırması tesadüfi değildir.
İran’daki gerici şeriatçı diktatörlük bu zaafını giderecek
burjuva demokratik sosyal reformlara yönelmek bile bir yana, ağır
baskı rejimini pekiştirmeye devam etmektedir. Bu da islamist gerici
diktatörlüğü zayıf düşürmeye devam edecektir. Geçmeden
belirtmek isteriz, İran liderliğinde kurulmuş “Direniş
ekseni”, ABD-İsrail eksenli kampa karşı mücadelede nesnel
olarak ilerici bir rol
oynamaktadır. Ayaklanmalarla, devrimle gerici İran diktatörlüğünü
yıkmak ise İran halklarının meşru hakkıdır. Bu hak
tartışılamaz. İran egemen sınıfları ve şeriatçı diktatörlük
İran halklarının düşmanıdır. Fakat İran’a her türlü
emperyalist ve Siyonist müdahaleye karşı koymak da İran
halklarının doğal ve meşru hakkıdır. Emperyalizme ve gerici
diktatörlüğe karşı savaşmak İran halklarının ortak devrimci
görevidir...
İran’ın
nükleer bir güç haline gelme olasılığı, ABD-AB-İsrail’i ve
Türkiye de içinde olmak üzere bölgesel işbirlikçi devletleri
aşırı derecede rahatsız etmektedir. Nükleer silahlara sahip
askeri güç olabilecek bir İran “Batı çıkarları” ve
“İsrail’in güvenliği” için açık bir tehdittir. Ama
bilakis söz konusu güçlerin çökertme politikası İran’ı her
cephede silahlanmaya teşvik etmektedir...
ABD
ve
müttefikleri,
İran
devletiyle İran’ın
nükleer silahlar edinmesini önlemek için, ocak
2016
tarihinde bir
anlaşma
imzaladı.
Bu mutabakat
“Ortak
Kapsamlı Eylem Planı” (JCPOA) olarak
biliniyor.
Amerika ve P5+1’deki ortakları (BM
Güvenlik Konseyi üyesi olan Çin,
Fransa, Almanya, Rusya ve İngiltere ve
AB Yüksek Temsilcisi) İran’ın nükleer silah edinimini
önleyecek
ve İran’ın nükleer programının “barışçıl olmasını
sağlayacak eylem
planı”nı denetleme görevini
ise
BM
bağlı Uluslararası
Atom Enerji Kurumu’na
(UAK) verdi. Buna
göre UAK
İran’ın taahhütlerini yerine getirip
getirmediğini sistemli kontrol edecek, böylece İran üzerindeki
ambargo
aşamalı olarak kaldırılacaktı.
Bu
anlaşma ABD’nin Barack Obama Başkanlığı döneminde
imzalanmıştı. Fakat Donald Trump’ın başkanlığı döneminde
ABD (Mayıs 2018’de) anlaşmadan çekildi. Trump bu anlaşmadan
geri çekilmesini anlaşmanın İran’a yaradığı, İran’ın
mutabakata uymadığı, keza bu anlaşmanın İran’ın balistik
füze programını kapsamadığı gerekçelerine dayandırmıştı.
Trump/ABD, P5+1
ülkelerinin itirazlarına rağmen anlaşmadan çekildi. ABD’nin
amacı üzüm yemek değil bağcı dövmekti. ABD’nin politik
hedefi İran’ı şantajla, yeni baskılarla boyun eğdirme, daha
fazla tavize zorlamaydı. Fakat İran reste restle yanıt verdi...
Bilindiği
gibi bölgede tek nükleer güç İsrail’dir. İran’ın nükleer
silahlara sahip olması Orta Doğu’daki askeri güç dengelerini
köklü bir tarzda değiştirecek, böylece İran’ı İsrail (ve
işbirlikçi devletler) karşısında güçlü hale getirecek ve
İsrail’in bölgedeki tek nükleer güç olma avantajına ve
egemenliğine ağır bir darbe indirecektir. Bundan dolayıdır ki
ikiyüzlülükte sınır tanımayan Batılı emperyalist devletler ve
İsrail ne olursa olsun İran’ın nükleer silahlar edinme
projesini askeri saldırı dahil engellemek için her an tetikte
durmaktadır. Açık ki, İran’ın zayıf düşürülmesi,
geriletilmesi, çökertilmesi politikası zafer kazanmadan ya da İran
Batıcı bir ülke haline getirilmeden uzun vadede İran’ın
nükleer silah edinmesi önlenemeyecektir.
Hatırlayalım,
İsrail 2010 yılında İran’ın nükleer reaktörüne siber
saldırıda bulunarak (solucan yazılımı ile virüs bulaştırma)
ciddi zararlar vermişti. İran bu saldırıyı Haziran 2010’da
açığa çıkarmıştı. Keza İran’ın nükleer programı
üzerinde çalışan birkaç bilim insanı da suikastlerle
katledilmişti.
Saldırgan
ve yayılmacı İsrail devleti koşulları uygun bulduğu herhangi
bir zaman İran’ın nükleer tesislerini vurabilir. Gazze’de
soykırım yapan, Lübnan’ı işgal etme saldırısına devam eden,
İran’ı vuran, Suriye’ye sık sık füze saldırısı yapan,
Suriye’nin askeri yapısını çökerme saldırılarına devam eden
(ki Suriye devleti bugün İslamcı terörist çetelere teslim
edilmiş durumda) İsrail, durmaksızın İran’ı nükleer
tesislerini imha etmekle tehdit etmeye devam etmektedir.
(Asya
haritası ekle)
VII
İran
uluslararası ve bölgesel kamplaşma ve rekabet mücadelesinde
Çin-Rusya bloku saflarına yakın durmakta ya da bu blokta yer
almaktadır. Böyle olmakla birlikte İran herhangi bir ülkenin
yeni-sömürgesi değildir. Bağımlılık ilişkilerine karşın
İran göreli bağımsız bir devlet konumundadır. İran artan
oranda çökme ve çöktürme operasyonlarının hedef haline
geldikçe Çin-Rusya blokuna daha fazla yakınlaşacaktır. Bu
yakınlaşmanın ve bağlaşmanın güçlenmesi de İran’ı daha
güçlü saldırıların hedefi yapacaktır. İran’ın Çin ve
Rusya’ya yakınlaşmasında İran etrafındaki kuşatma, saldırı
ve ambargonun özel bir rolü olduğunu biliyoruz. “İbram
Anlaşması” aynı zamanda bölgede İran’ı kuşatma,
etkisizleştirme, bölgesel etki gücünü kırma, tecridi geliştirme
politikasının da önemli bir sac ayağıdır. İsrail’in
ABD-NATO-TC aracılığıyla Azerbaycan ile ilişkilerin
geliştirilmesi aynı zamanda İran’ın çökertilmesinin,
dağıtılmasının koşullarını olgunlaştırma stratejisiyle de
bağlıdır. İran’da Fars halkından sonra en büyük nüfusu
Azerbeycanlılar oluşturmaktadır. İliklerine dek çürümüş ve
ülkeye çökmüş aşağılık Aliyevlerin hanedanlığının
tepesinde oturduğu Azerbaycan mafya devleti İran’dan Azerbaycan
Eyaletini koparmak ve topraklarına katmak hesabı yapmaktadır. Çok
uluslu bir ülke olan İran’da sömürgeci ulusal zulüm politikası
uygulanmaktadır. Beluciler ve Kürtler de aynı saldırının
altında yaşamaktadır. Neredeyse hergün bir Kürt idam
edilmektedir... İran’ın çok uluslu bir ülke olması, ulusların
ve dillerin, kültürlerin eşitlik ilkesine bağlı tanınmaması
vb. emperyalistlerin ve Siyonist devletlerin bu çelişkilere
oynamasını sağlamaktadır. İran’ın yumuşak karnıdır bu
gerçekler...
Sünni
İslamcı paralı terörist çeteleri kullanarak İran’a çökme
ABD-İsrail liderliğindeki saldırgan blokun siyasetinin önemli bir
sac ayağıdır. Suriye deneyimi bu bakımdan hemen verilebilecek ilk
örnektir. Örneğin, HAMAS, Hizbullah, Ensarullah bu kategoride
paralı askerlerden oluşan, İran vbg. devletler adına “Vekalet
savaşları” yürüten IŞİD (DAEŞ) gibi örgütler değildir. Bu
örgütler kendi ülkelerinde ulusal direnişi örgütleyen özel
olarak şu ya da bu burjuva devletin uzantısı olmayan siyasi ve
askeri yapılardır. ABD-NATO-AB-İsrail ekonomik, siyasi, askeri
çıkarlarının uzantısı olan çeteleri, paralı haydutları
“özgürlük savaşçıları” ilan ederken sınır tanımayan bir
ikiyüzlülükle kendilerine karşı çıkan ve direnen her yapıyı
“terörist” vs. olarak damgalamaktadır...
Çin,
21. asrın yükselen en önemli emperyalist devletidir. İşin bu
yanına özel olarak girmek gerekmiyor ama Çin-İran ilişkilerinin
gelişmesi ABD emperyalizminin önderliğindeki kampı oldukça
rahatsız etmektedir. Dolayısıyla sorun tecrit halde, dar anlamda
bir İran sorunu değildir; dahası bu sorun, küresel emperyalist
kapışmalarla bağlıdır. Bölgesel bir güç,
ABD-İsrail-işbirlikçi Arap rejimlerine karşı konumlanmış,
onların planlarına darbeler indirebilen bir İran, aynı zamanda
Çin ve Rusya’nın bölgedeki etkisini geliştirebilmesinin imkanı
demektir. Dolayısıyla İran’ın düşürülmesi demek öncelikle
de Çin’in elindeki bir imkanın alınması, Çin’in (keza
Rusya’nın) önüne kurulacak yeni bir barikat demektir. İran
gerek petrol zenginliği gerekse de jeopolitik konumuyla yaşamsal
pozisyonda duran bir devlettir. Hiçbir devlet bu gerçeği görmezden
gelemez...
Petrol
yoksunu, petrol gereksiniminin %98-99’unu dışarıdan karşılayan
İsrail devletinin aksine İran dünyanın en önemli petrol
üreticilerindendir. Keza İran dünyanın en büyük petrol
rezervlerinin bulunduğu sayılı ülkelerdendir. İran Rusya’dan
sonra dünyanın en büyük doğal gaz yataklarına sahiptir. ABD’nin
ve emperyalist müttefiklerinin uyguladığı ambargodan dolayı
enerji teknolojisini geliştirememesine rağmen İran’ın en önemli
gelir kaynağı petrol ve doğal gazdır (hidrokarbon enerji).
Hatırlatmak gerekir ki, emperyalist dünya ekonomisi % 60 oranında
petrol ve doğal gaza ve % 27-30 oranında ise kömüre
dayanmaktadır. “Temiz enerji kaynağı” olarak güneş
enerjisinin toplam olarak ulaşabildiği oran % 1’dir. Emperyalist
dünya ekonomisinin petrol ve doğal gaz bağımlılığın yerine
geçebilecek yeni enerji türleri ise görünür gelecekte olanaklı
değildir. Dolayısıyla petrol ve doğal gaz gibi stratejik bir
hammaddenin kontrolü, rezerv alanların ele geçirilmesi emperyalist
dünya sistemi ve paylaşım mücadelesi veren devletler için can
alıcı sorun olmaya devam edecektir...
Petrol
ve doğal gaz olmadan dünya ekonomisinin ayakta kalmasının
olanaklı olmadığı günümüz dünyasında emperyalist rekabetin
sınır tanımaması kaçınılmazdır. Orta Doğu, dünyanın en
büyük doğal gaz ve petrol rezervinin bulunduğu coğrafyadır;
İran dünyanın en önemli doğal gaz ve petrol üreticilerindendir.
Bu zenginliğin emperyalist iştahı kabarttığı açıktır. Dünya
ticaretinin can alıcı alanları olan Süveyş Kanalı, Kızıl
Deniz, Basra Körfezi, Aden Körfezi’ni kontrol edemeyen bir güç,
dünya hegemonyasını koruyamaz. Bu ekonomik ve jeopolitik önemi
yaşamsal olan bölgeyi ele geçiremeyen bir Çin dünya
hegemonyasına giden süreçte etkin bir güç haline gelemez. Keza
Orta Doğu petrol ve doğal gaz piyasası dünya enerji piyasasını
yönlendirmede en önemli faktördür ve enerji piyasasının
şekillenmesinde önde gelen rol oynamaktadır. Bölgedeki
istikrarsızlık kapitalist dünya piyasalarını ve dünya
ekonomisini sarsabilecek karaktere sahiptir.
GOP
coğrafyası aynı zamanda İslamist radikal hareketin beslendiği
topraktır. Bir kesiminin ipleri Batılı emperyalist güçlerin,
özellikle de ABD-İngiltere-Fransa-Almanya-Türkiye-Suudi
Arabistan-Katar gibi ülkelerin ellerindedir. Fakat bu gerçeğe
karşın “Vekalet savaş”larının aracı olarak kullanılan,
içinde istihbarat örgütlerinin cirit attığı bu yapılar
denetimden çıkarak “uluslararası toplum” için bir güvenlik
ve istikrarsızlık kaynağı olabilmektedir. Bunun ötesinde radikal
İslam akımı ve harekatı Çin ve Rusya’yı da tehdit etmektedir.
Çin ve Rusya kendi stratejik hedefleri için GOP coğrafyasında
aynı zamanda radikal İslama karşı da savaşmaktadır. Bunun en
keskin ifadesi ve örneği Suriye’dir. Ki ABD, AB, İsrail gerici
Batıcı Müslüman devletler, işlerine geldiği her yerde söz
konusu radikal cihatçı çeteleri desteklemekte işlerine gelmediği
yerde de “terörist” olarak yaftalamakta, olanaklıysa tasfiye
etmektedirler. ABD ekseni tam da burada radikal İslami hareketleri
ve çeteleri Çin ve Rusya’ya karşı güçlü bir tarzda
kullanmaktadır...
Çin’in
kendi gereksinmelerini karşılayabilecek petrol, doğal gaz
kaynaklarına sahip olmaması onun stratejik zayıflıklarından
birisidir. Çin Orta Doğu petrolüne bağımlıdır. Çin petrol
gereksinimini Orta Doğu’dan karşılamaktadır. Çin-İran
ilişkilerinde petrol özel bir yere ve ağırlığa sahiptir.
Gelişmekte olan, ABD hegemonyasını temellerinden sarsarak krize
sürükleyen Çin’in enerji gereksinimi de sürekli büyümekte ve
daha da büyümeye devam edecektir. Çin, petrol gereksiniminin %
80’nini İran’dan karşılamaktadır.
Doğu
ile Batıyı birleştiren, dünyanın en önemli su ve kara
yollarının geçtiği, dünya ticareti için yaşamsal olan, devasa
hidrokarbon zenginliğin üstüne oturmuş bir coğrafyada, ABD’ye,
İsrail’e, Batı işbirlikçisi gerici devletlere kafa tutan,
bölgesel çapta yayılmacı politika izleyen, Çin ve Rusya kampında
yer alan bir İran’ı etkisiz bir güç, parçalanmış bir güç,
ezilmiş bir güç haline getirmek ABD önderliğindeki kampın asla
vazgeçemeyeceği hedeftir. Böyle de olsa, Orta Doğu cangılında
Batılı emperyalist devletlerin ve İsrail’in planlarının
pürüzsüz gerçekleşebileceğini düşünmek saçma olur. (Bu İran
için de geçerlidir.) Yakın dönemin olgularından biri olan
Afganistan gerçeğini hatırlatabiliriz; ABD ve NATO Afgan halkının
ulusal direnişinin ağır darbeleri altında ağır bir şekilde
yenildi ve arkasına bile bakmadan kaçtı. İsrail Lübnan’ı iki
kez işgal etti ama her seferinde Lübnan’da ağır darbeler alarak
geri çekilmek zorunda kaldı. Yani her şeye kadir bir güç yok
dünyamızda. Halkların direnişi emperyalist-gerici planları
bozuyor ve bozacaktır..
İran
Çin-Rusya eksenine rakip güçlere karşı stratejik bir denge
unsuru olarak bakmaktadır. Çin ve Rusya bu gerçeği görmektedir.
Doğal olarak başta Çin olmak üzere Çin ve Rusya bu durumu bir
fırsat olarak görmekte, İran’ı bağımlı bir ülke haline
getirmeye çalışmaktadır. 2010’da “Uluslararası toplum”un
İran’a yaptırımlar uygulamasıyla Çin İran’ın en büyük
ticaret ortağı haline geldi. Kuşkusuz ki bu bağlamda her bir
devletin kendi hesabı vardır ve ortada çelişkisiz bir durum da
bulunmamaktadır...
Temmuz
2011'de İran petrol ve doğal gazının Irak ve Suriye üzerinden
Akdeniz'e
ve oradan da başta Avrupa olmak üzere dünya pazarlarına
sevkiyatı
için Çin, İran, Irak ve Suriye arasında bir anlaşma
imzalanmıştı.
Keza
aynı
dönemde Suriye, kendi karasuları ve “Münhasır Ekonomik
Bölgesi”ndeki petrol ve doğal gaz araştırması ve çıkarıma
yetkisini Rusya'ya vermişti. Rusya’nın Orta Doğu’da
tek askeri üssü Suriye’de bulunmaktadır. Suriye Rusya’nın
Akdeniz’e çıkış kapısıdır. Doğu Akdeniz’de keşfedilen
devasa petrol ve doğal gaz yatakları bölgenin ekonomik ve
jeopolitik önemini ayrıca katlamıştır. Suriye’nin yerle bir
edilmesi ve iki düşman kutubun Suriye’de karşı karşıya
kalması rastlantısal değil yani...
Şanghay
İşbirliği Örgütü (ŞİÖ), BRICS ve BRICS Yeni Kalkınma
Bankası Çin ve Rusya önderliğinde yer alan oluşumlardır ve İran
bu yapılara üyedir. Bu ilişkilerin varlığı ve gelişmesi İran
karşıtı Batılı emperyalist devletlerin İran’ı yıkma
saldırganlığını ivmelemektedir. Bu bağlamda da
ABD-İngiltere-İsrail’in İran karşıtı saldırganlığı
örgütlenmesinde önde gelen emperyalist devletler olduğunu
vurgulamak isteriz. Özellikle Orta Doğu söz konusu olduğunda
İngiltere’nin özel bir rolü vardır; İngiltere’nin hesap dışı
tutulduğu bir denklem düşünülemez. Orta Doğu’yu en iyi bilen
İngiltere’dir. İngiltere’nin birkaç asırlık Orta Doğu
hegemonyası ona günümüzde de “akil devlet” rolünü
yüklemekte ve işlevsel bir rol oynamasını sağlamaktadır. (Esad
iktidarının yıkılmasında İngiltere’nin “görünmez”
rolünü hatırlayalım.)
İran
devlet yöneticilerinin Çin ve Rusya’nın “kendilerini Batı
egemenliğinden kurtarmak için yeni bir uluslararası sistem inşa
etmeye çalıştıkları” ve İran’ın bu hedefi onayladığını
açıkça ifade etmeleri rastlantısal değildir. Yani İran
üzerindeki kapışma, yalnızca bölgesel değil, uluslararası
karakterdedir. “Küreselleşmiş” dünyamızda az ya da çok
küresel karakter taşımayan hiçbir sorun yoktur. Hele de GOP/BOP
gibi bir bölgede...
Mart
2021’de İran ile Çin arasında stratejik ortaklığı onaylayan
“25 Yıllık Kapsamlı İş Birliği Anlaşması” imzalanmıştır.
“Bu anlaşma, Çin'in ‘Kuşak ve Yol’ adıyla bilinen devasa
altyapı projesinin bir parçası.” İran’ın yeni cumhurbaşkanı
seçilen Pezeşkiyan yemin töreninde yaptığı konuşmada bu
anlaşmanın tamamlanarak yürürlüğe girmesi için Çin ve İran
arasındaki görüşmelerin hızlandırılmasını istedi. “İran'ın
Şanghay İşbirliği Örgütü ve BRICS temelinde Çin ile bölgesel
ve uluslararası işbirliğini geliştirmeye hazır olduğunu”
söyleyen Pezeşkiyan’ın, “Çin her zaman İran'ın kara gün
dostu olmuştur ve ABD’nin acımasız ambargolarıyla baş etme
konusunda yardımlarını unutmayacağız.” “ABD, silah satmak
amacıyla bölgemizde savaşı ve güvensizliği sürdürmeye
çalışırken, Çin hükümetinin bölge ülkeleri arasındaki
anlaşmazlıkları çözerek barış ve istikrarı korumaya yönelik
eylemleri takdire şayandır” açıklaması da önemlidir. Açıklama
İran’ın stratejik bir tercihte bulunduğunu ve bu stratejik
ittifakı güçlendireceğini göstermektedir. İran’la stratejik
ittifak Çin’in Orta Doğu’da yayılma politikasının sac
ayaklarından birisidir.
İran
henüz Çin’den beklentilerinin karşılığını yeterince görmese
de Çin’le bağlaşmasını güçlendirme yolunda yürüyecek
görünüyor. Çin yükselen, dünya pazarlarının yeniden
paylaşımını talep eden süper bir güçtür. Böyle de olsa Çin
bugün saldırgan devlet kategorisinde yer almamaktadır. Çin,
“kazan kazan”, “Barış içerisinde bir arada yaşama”
politikasına büyük önem vermektedir. Çin’in emperyalist
yayılma stratejisinden başka bir şey olmayan “Kuşak-Yol”
stratejisi de bu yayılma politikasının yaşamsal projesidir. Fakat
Çin saldırgan devlet konumunda değildir. Bu Rusya için de
geçerlidir. Çin Büyük Orta Doğu’nun alt üst oluşlara
sürüklenmesinin bu politikaya zarar vereceğini bilmektedir. ABD
(ve müttefikleriyle) ile her cephede rekabet edecek bir gelişme
düzeyine gelinceye dek, küresel çapta “barışçıl yayılma”,
“küreselleşme”den yana bir strateji izlemeye devam edecektir
Çin. Çin İran’la ilişkilerini geliştirirken Orta Asya’dan,
Kafkasya’dan Orta Doğu’ya, Akdenizden Batıya uzanan cephe
hattında dengeleri gözetmek zorundadır. Dolayısıyla Batı
ambargosu ve saldırısı altında yaşayan İran ile ilişkilerinde
de oldukça hesaplı ve dengeli davranmaktadır. Bu olgu, İran’ın
Çin’den beklentilerinin istediği ölçüde karşılanmamasına ve
tatminsizlik yaşamasına yol açmaktadır. İran Batıyla
ilişkilerinin “normalleşme”sinden, böylece ambargonun ya
yumuşatılması ya da kaldırılmasından da yanadır. İran egemen
sınıfı, iki blok arasında dengeyi korumak, manevralar yapmakta
anlaşmaktadır ama Batıyla ilişkilerin güçlendirilmesinden yana
olan kanatlar, eğilimler de mevcuttur. İran etrafındaki baskı ve
abluka aynı zamanda bu eğilimlerin güçlendirilmesini de
hedeflemektedir.
Çin’in
küresel İpek Yolu projesi onun dünya hegemonyası stratejisine
bağlanmış bir projedir. Çin’in tarihi İpek Yolu’na atfen
şekillendirdiği modern kapitalist İpek Yolu (Kuşak-Yol) projesi
jeopolitik ve ekonomik açıdan yaşamsal önemdedir. Bu proje 60
ülkeyi (dahası BM açıklamasına göre 152’yi) kapsamakta, Orta
Asya ve Orta Doğu’yu da içerisine almaktadır. Orta Asya ve Orta
Doğu’da stratejik kavşakta yer alan İran’ın dost ve
müttefikliği Çin için stratejik değerdedir. Bu yayılmacı proje
Asya, Orta Doğu, Afrika, Avrupa hattında Çin etki alanı kurmayı
kapsamaktadır. Çin İran üzerinden bu projesinin sac ayaklarını
güçlendirmek istemektedir. Tersi yönden de bu proje, çıkarları
ve getirisi açısından İran egemen sınıfları için de yaşamsal
önemdedir. İran ve Çin’i, İran ve Batı dünyasını birbirine
bağlaması kaçınılmaz olan proje başarıyla yaşama geçtiği
oranda, bu, İran’ın bölgesel önemini ve rolünü de yükseltecek
ve rakip devletler karşısında ona önemli bir üstünlük ya da
elini güçlendirecek bir koz sağlayacaktır. Amerikan
emperyalizminin gerek küresel çapta gerekse de GOP coğrafyasında
bu projeyi etkisizleştirmek için can hıraş bir mücadele
geliştirmesi bu gerçeklerle bağlıdır. Hindistan’dan Avrupaya
uzanan yol projesi seçeneği ise ABD önderliğinde Çin’e karşı
geliştirilen projedir. ABD hamiliğinde Avrupa’nın, Japonya’nın
Rusya doğal gazına, Orta Doğu petrollerine bağımlılığını
azaltacak politikalara yönelim ya da arayışlar da iki kutup
arasındaki rekabet mücadelesiyle bağlıdır ve şimdilik bu işten
ABD karlı çıkmaktadır.
Çin
“barışçıl yayılma” stratejisinin başarısı için ABD ve
müttefiklerinin askeri çatışmaları teşvik eden, erken askeri
çatışmalara çekme stratejisine karşı koymaktadır. Çin
emperyalist hegemonya ve rekabet mücadelesinin bugünkü evresinde,
mücadeleyi, başlıca olarak ekonomik ve politik mücadele
arenasında tutmaya önem vermektedir. Çin İran’la ilişkilerinde
izlediği politikada da bu gerçeğe göre davranmaktadır. Çin
dengelere oynayarak açık uçlu, manevra kabiliyeti yüksek bir
gelişme çizgisinde İran’la ilişkilerini geliştirmektedir.
Emperyalist cangılda, Orta Doğu cangılında Çin’in “barışçıl
yayılma” politikasının ne kadar yaşam bulacağını ise hep
birlikte göreceğiz...
Bilinen
petrol ve doğal gaz yataklarının 50 yıllık bir ömrünün
kaldığı saptanmaktadır. Bu olgu, bir yandan hidrokarbon enerjiye
bağımlılığı azaltacak yeni enerji kaynakları yaratma ve
geliştirmeyi zorunlu kılarken öte yandan da söz konusu 50 yıllık
ömrü kaldığı söylenen hidrokarbon enerji yatakları ve ticareti
alanında emperyalist rekabeti gitgide daha kapsamlı ve derin hale
getirmektedir. Bu olgu, daha kanlı bir gelecek öngörüsüne yol
açmaktadır. Emperyalizm bakımından hammadde kaynakları
eksikliğinin dev ve daha keskin mücadelelere yol açtığını ve
açacağını Lenin bir asırdan daha uzun zaman önce vurgulanmıştı.
Rusya
ile Çin, Rusya ile İran arasındaki ilişkiler sorunsuz olmaktan
uzak olduğunu vurgulamak isteriz. Aralarında işbirliğinin yanı
sıra rekabet gerçeği de bulunmaktadır...
Önümüzdeki
bölümde Orta Doğu ve Türkiye gerçeğini inceleyeceğiz.
DEVAM
EDECEK
